Wat bedoelen we met ‘Anders afgestemd’?

De vergelijking met een radio

Niet iedereen neemt de wereld op dezelfde manier waar. En gelukkig maar. Met Anders afgestemd bedoelen we dat mensen verschillend kunnen denken, voelen, waarnemen en reageren, zonder dat de ene manier automatisch beter is dan de andere.

Een eenvoudige vergelijking is die met een radio. Stel je voor dat je een radio hebt van uitstekende kwaliteit. De luidsprekers zijn goed, de elektronica werkt en het apparaat doet precies wat het moet doen. Wanneer je aan de afstemknop draait, verandert de radio zelf niet. Je ontvangt alleen een andere frequentie.

Op de ene frequentie hoor je rustige muziek. Op een andere zender hoor je rock, nieuws, klassieke muziek of een gesprek. Iedere zender brengt andere informatie binnen. De radio is nog steeds dezelfde radio. Hij is niet kapot omdat hij een andere zender ontvangt. Hij is alleen anders afgestemd.

Mensen kunnen ook anders afgestemd zijn

Die vergelijking gebruiken we in deze app om uit te leggen dat mensen dezelfde wereld kunnen meemaken, maar die wereld toch heel verschillend kunnen ervaren.

Twee mensen kunnen bijvoorbeeld samen in een restaurant zitten. De ene persoon hoort vooral het gesprek aan tafel. De andere hoort tegelijkertijd het gesprek, het koffieapparaat, bestek op borden, muziek uit de luidspreker, een kind aan de andere kant van de ruimte, de airconditioning en iemand die met zijn voet over de vloer schuift.

Ze zitten in dezelfde ruimte. Maar wat hun brein ontvangt en verwerkt, kan totaal verschillend zijn. Dat betekent niet dat de ene persoon beter hoort dan de andere. Het betekent vooral dat informatie anders kan worden waargenomen, gefilterd en verwerkt. Dat is wat wij bedoelen met anders afgestemd.

Een andere frequentie betekent niet minder

Soms groeien mensen op met het gevoel dat ze zich moeten aanpassen aan de frequentie van de mensen om hen heen. Misschien hoor je regelmatig:

• “Doe niet zo moeilijk.”
• “Daar heeft toch niemand last van?”
• “Je denkt veel te veel na.”
• “Waarom kun je niet gewoon spontaan zijn?”
• “Je moet er gewoon aan wennen.”
• “Iedereen is weleens moe.”
• “Maar je komt helemaal niet autistisch over.”

Daarmee kijken we vaak alleen naar wat we aan de buitenkant zien. We zien misschien iemand die vriendelijk praat, werkt, een gezin heeft, grapjes maakt of sociaal overkomt. We zien niet altijd hoeveel energie het kost om dat allemaal te doen.

Iemand kan jarenlang leren hoe hij of zij zich in bepaalde situaties moet gedragen. Wanneer lachen passend is. Wanneer je iemand moet aankijken. Welke vragen je hoort te stellen. Hoe lang je moet blijven op een verjaardag. Hoe je moet reageren wanneer plannen plotseling veranderen.

Aan de buitenkant lijkt iemand misschien moeiteloos mee te draaien. Van binnen kan het voelen alsof je voortdurend probeert af te stemmen op een zender die eigenlijk niet vanzelfsprekend binnenkomt.

Soms staat de wereld simpelweg erg hard

Anders afgestemd zijn kan ook betekenen dat bepaalde signalen sterker binnenkomen.

• ·Licht kan feller lijken.
• ·Geluiden kunnen moeilijker weg te filteren zijn.
• ·Geuren kunnen intens zijn.
• ·Een kledinglabel kan enorm irriteren.
• ·Warm of koud eten kan veel belangrijker zijn dan anderen begrijpen.
• ·Een onverwachte aanraking kan schrikken.
• ·Een plotseling gewijzigde afspraak kan veel meer onrust veroorzaken dan iemand van buitenaf verwacht.

Ook emoties kunnen sterk binnenkomen. En daarnaast zijn er signalen uit het eigen lichaam: honger, vermoeidheid, spanning, hartslag, temperatuur of het gevoel dat je naar het toilet moet. Niet iedereen merkt die signalen even snel of op dezelfde manier.

Het gaat dus niet alleen om wat iemand denkt. Het kan gaan om een totaal andere manier waarop informatie vanuit de omgeving én vanuit het lichaam wordt verwerkt.

Maar anders afgestemd heeft ook mooie kanten

Het is belangrijk dat we niet alleen kijken naar wat moeilijk is. Een andere manier van informatie verwerken kan ook bijzondere kwaliteiten met zich meebrengen.

• ·Details zien die anderen missen.
• ·Diep kunnen nadenken over een onderwerp.
• ·Een enorm geheugen hebben voor bepaalde informatie.
• ·Heel direct en eerlijk communiceren.
• ·Patronen herkennen.
• ·Langdurig geconcentreerd kunnen zijn op iets wat werkelijk interesseert.
• ·Creatieve verbanden leggen.
• ·Een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebben.
• ·Intens genieten van muziek, natuur, kleuren, structuren of kennis.
• ·Heel loyaal zijn.
• ·Op een totaal andere manier naar een probleem kijken, waardoor ineens een oplossing zichtbaar wordt die anderen niet zagen.

Ook hier past de radiovergelijking. Een andere frequentie laat soms geluid horen dat je op een andere zender helemaal niet kunt ontvangen.

Iedereen heeft zijn eigen afstemming

Binnen autisme bestaan bovendien enorme verschillen. Er bestaat niet één ‘autistische frequentie’.

• ·De ene persoon heeft veel behoefte aan structuur, terwijl een ander juist redelijk flexibel is.
• ·De ene persoon praat gemakkelijk, de andere heeft moeite woorden te vinden wanneer spanning oploopt.
• ·De een zoekt juist lichamelijke druk of geluid op, terwijl een ander hier snel door overprikkeld raakt.
• ·De een begrijpt humor gemakkelijk en de ander vindt indirecte communicatie lastig.

En dezelfde persoon kan op verschillende momenten zelfs anders reageren. Wanneer iemand uitgerust is, kunnen geluiden bijvoorbeeld prima te verdragen zijn. Na een lange werkdag, een stressvolle periode of meerdere nachten slecht slapen kan precies hetzelfde geluid ineens ondraaglijk voelen. De ‘afstemming’ staat dus niet altijd op exact dezelfde stand.

Energie speelt een grote rol

Een radio kan een perfect signaal ontvangen, maar wanneer er te veel storing is, wordt luisteren moeilijk. Bij mensen kan iets vergelijkbaars gebeuren. Veel sociale contacten, veranderingen, zorgen, fel licht, drukte, slecht slapen, werkdruk en voortdurend aanpassen kunnen zich opstapelen.

Op een bepaald moment raakt het systeem overbelast. Dan kunnen dingen die normaal nog lukken plotseling veel moeilijker worden:

• ·praten
• ·beslissingen nemen
• ·eten
• ·reizen
• ·werken
• ·geluid verdragen
• ·sociale contacten onderhouden
• ·of zelfs uitleggen wat er eigenlijk misgaat

Dat betekent niet dat iemand ineens een ander persoon is geworden. Het kan betekenen dat er simpelweg te veel signalen tegelijkertijd binnenkomen en dat er onvoldoende tijd is geweest om te herstellen.

Afstemmen werkt twee kanten op

Een belangrijk onderdeel van Anders afgestemd is daarom wederzijds begrip. Vaak wordt van degene die anders denkt verwacht dat hij zich aanpast. Maar waarom zou alleen die persoon aan de knop moeten draaien? Misschien kunnen we ook zelf proberen af te stemmen.

• ·Door duidelijker te communiceren.
• ·Door niet automatisch iets tussen de regels te verstoppen.
• ·Door vooraf te vertellen wat er gaat gebeuren.
• ·Door iemand tijd te geven om een vraag te verwerken.
• ·Door een rustige plek mogelijk te maken.
• ·Door te vragen welke prikkels moeilijk zijn.
• ·Door te accepteren dat iemand soms rust nodig heeft zonder dat dit afwijzing betekent.

Door niet te zeggen: ‘Dat valt toch wel mee?’ Maar te vragen: ‘Hoe komt dit bij jou binnen?’ Dat ene verschil kan enorm zijn.

Niet repareren, maar begrijpen

De radiovergelijking heeft nog een belangrijke betekenis. Wanneer een radio een andere zender ontvangt dan jij gewend bent, haal je hem niet automatisch uit elkaar omdat je denkt dat hij kapot is. Je probeert eerst te begrijpen waarop hij staat afgestemd.

Dat betekent natuurlijk niet dat problemen of klachten nooit behandeld hoeven te worden. Mensen kunnen ondersteuning nodig hebben bij angst, slaap, overbelasting, communicatie, planning of andere problemen.

Maar ondersteuning hoeft niet altijd te beginnen met: ‘Hoe krijgen we deze persoon normaler?’ Een veel betere vraag kan zijn: ‘Wat heeft deze persoon nodig om goed te kunnen functioneren als zichzelf?’ Dat verschil is de kern van Anders afgestemd.

Misschien heb je jarenlang geprobeerd op een andere zender te leven

Voor sommige mensen kan herkenning pas laat komen. Misschien heb je tientallen jaren gedacht dat iedereen de wereld ervaart zoals jij.

• ·Dat iedereen verjaardagen vermoeiend vindt.
• ·Dat iedereen gesprekken achteraf opnieuw afspeelt.
• ·Dat iedereen geluiden moeilijk kan negeren.
• ·Dat iedereen vooraf precies wil weten hoe iets gaat verlopen.
• ·Dat iedereen sociale situaties bewust analyseert.
• ·Of dat iedereen na een drukke dag volledig alleen moet zijn om weer op te laden.

Wanneer je nooit hebt ervaren hoe het in het hoofd van iemand anders voelt, heb je immers geen vergelijkingsmateriaal. Daarom kunnen mensen pas veel later ontdekken: hé… misschien werkt mijn brein gewoon anders.

Dat kan confronterend zijn. Maar het kan ook opluchting geven. Want eigenschappen waar je jezelf misschien jarenlang om hebt bekritiseerd, krijgen ineens een andere betekenis. Niet alles hoeft ineens een probleem te zijn. Sommige dingen mogen simpelweg onderdeel zijn van wie je bent.

Je bent meer dan een label

Anders afgestemd betekent ook dat een diagnose nooit een volledige beschrijving van een mens kan zijn. Je bent niet alleen autistisch. Je bent iemand met interesses, humor, dromen, irritaties, talenten, relaties, ervaringen en een eigen geschiedenis.

Autisme kan helpen verklaren hoe bepaalde delen van je informatieverwerking werken. Maar het vertelt niet wie jij als compleet persoon bent. Twee radio's kunnen op dezelfde frequentie staan en toch totaal verschillend klinken. Zo zijn ook twee mensen met autisme nooit hetzelfde.

Uniek afgestemd

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste boodschap. We hoeven niet allemaal dezelfde frequentie te ontvangen. We hoeven niet allemaal dezelfde muziek mooi te vinden. We hoeven niet allemaal op dezelfde manier te communiceren, denken of voelen. Een samenleving wordt juist sterker wanneer verschillende manieren van denken naast elkaar mogen bestaan.

Dus wanneer we in deze app spreken over Anders afgestemd, bedoelen we niet: ‘Er is iets mis met jou.’ We bedoelen: jouw brein verwerkt de wereld op zijn eigen manier. Soms brengt dat uitdagingen mee. Soms brengt het bijzondere kwaliteiten mee. Vaak brengt het allebei mee.

En hoe beter je jouw eigen afstemming leert kennen, hoe beter je kunt ontdekken wat energie kost, wat je helpt, waar je grenzen liggen en waar juist je kracht zit. Je hoeft niet voortdurend te proberen dezelfde zender te worden als iemand anders. Misschien begint begrip wel bij het ontdekken van je eigen frequentie.